Alma aǵashy
Jergilikti túr jáne tirі genetıkalyq mura.

Almaty · alma landshaftynan ósken qala
Qala alma aǵashtarynyń arasynda ósti. Endi onıń tarihy men joǵalýyn bir kartadan kórýge bolady.
Muǵat, qoǵamdyq baqylaý jáne tekserýge bolatyn is-äreketter.
Kartany ashý ↓
01 / Alma óńiri
Almaty ataýy jabajy alma toǵailarymen baýlanysty. Sievers alma aǵashy mädeni almanyń basty ata-teginiń biri.123
Jergilikti túr jáne tirі genetıkalyq mura.
Biyiktik, sý jäne jer beti jemistiń ırǵaǵyn belgiledi.
Jinaqtar men kóshéttikter jergilikti baǵbanşylyq bіlіmin qalyptastyrdy.
Baqtar bezendiru emes, infraqurylym boldy.
02 / Landshaft
Biyiktik, sý, terasa, kóshéttik jäne birneshe urpaqtyń eńbegi.
1931
Qala kesýge ruqsat berýdi jäne bar aǵashtardy kútip-baǵýdy talap etti.
1937
Sorttar jinalyp, synaldy jäne jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeldi.
1950–1960 jyl
Egister men písu merzimi tau etegi boıynsha bólingen.
1980 jyl
Qújattar 2 000 gektardan asa baq pen 150 km terasany sipattaıdy.

Baq jer, sý, bilim jáne eńbek baýlanystarymen ūstалады. Bir bóligi joǵalsa, bútin landshaft ózgeredi.

03 / Ne ózgerýi kerek
Basty qadam — tügendey jazba: ne qaldy, ne joǵaldy jäne neni resmi tekserý qajet. Jer maqsaty men jer tarihy bastapqy qújattarmen tekseriledi.89
Jer maqsatynyń ózgerisi men jerdiń shyǵý tarihy resmi qújattarmen bólek tekserýdi qajet etedi.
Baq baq bolyp qaluı kerek. Turizm baǵbanşylyqty qoldaı alady, biraq ony almastra almaıdy.
04 / Eriktíler úlesi
Baqylaýshylar tau etegin aralap, tirі egisterdi jáne nazar qajet oryndardy belgiledi. Olardyń eńbegi ortaq kartaǵa aınaldy.
Karta — baqylaý nátijesi; kadastr nemese quqyqtyq baǵa emes.
Aýdandar
tirkeldi joǵaldySignaldar
52 baqylaýKarta qoǵamdyq baqylaý nátijesimen quraldy. 2025 jyly qatysýshylar jemis egisteri men nazar qajet aumaqty tirkedi; nátijeler GIS-te júıelendi, aýdandar kontur boıynsha esepteledi.10
05 / Adamdar beıjayı qalmady
Turǵyndar, jurnalister jáne zertteýshiler baqtardy qaita kóriniske ákelі — jeke oryndardan tau eteginiń bolaşaǵyna deiin.
Jinaqqa derekkózder tızımindegi 20 BAQ materialiń bárі engizildi. BAQ hronologıa men qoǵamdyq mátindi kórsetedi; quqyqtyq qorytyndyǵa bastapqy qújattar qajet.
06 / Ne isteý kerek
Basty sheshim — baqtardy tiri aýdaruashylyq jáne mádeni landshaft retinde qaraý.8
Qalǵan egisterdi, joǵalǵan baqtardy jáne tekserý qajet jerde kartaǵa engizu.
Baq aımaǵyn qurylys qorı emes, tiri landshaft retinde josparǵa engizu.
Jer paýdalanylýy men sheshimder tarihyn resmi qújattarmen tekserý.
Kóshéttikti, baqty, óńdeýdi jáne satýdy jalǵastyrý. Turizm — qosymsha, almastyrýshy emes.
07 / Qatysu
Baq shynjyryndaǵy qatysýshyny tabyńyz nemese baqylaýdy qosyńyz.
Aşyq anyqtamalyq
Baǵbannar, kóshéttikter, mamandar, óńdeý jáne satý arnalary bir katalogta.31
Jemis aǵashtan adamǵa jetkenge deiin baq tiri bolady.
10 qatysýshy: 17,5 ga otbaslyq baqtan 400 gektardan asatyn sharýashylyqqa deiin.
Bes kóshéttik alma, almúrt, shıe sekildi jemis dákilderin usynady.
Topyraq, qorektendiru, ósimdikti qorǵaý jáne dıagnostıka boıynsha 19 mamán.
On kásiporyn: sý, sірke suı, pyure, koncentrattar jáne basqa jergilikti ónim.
Jergilikti ónimmen jumys isteıtın 37 satý arnası men eki meıramhana.
Topyraq, sý, ósimdik, selekcııa jáne qorǵaý boıynsha 17 institut pen laboratorııa.
Kooperacııa, erіktіlik, oqytý jáne jobalardy qoldaý boıynsha 14 ūıym men bastama.
Sýǵarý, sý, tyńaıtkyshtar, jabdyq, sertıfıkat jáne qarjy úshin 39 ūıym.
Katalogty ashyp, mindetti qaraıym sózben sipattańyz.
Dala baqylaýy
Kúni men shamamen orny kórsetilgen foto oryndy ýaqyt boıynsha salystyrýǵa kómektesedi.
Qoljetimdi jerden jemis aǵashtaryn tirkéńiz.
Saraptamalyq qorytyndysyz kórinetin jaǵdaıdy túsirińiz.
Oryndy burynǵy foto nemese baqylaýmen salystyryńyz.
Jer jymystaryn, qorshaýdy, qurylysty nemese aǵash joǵalýyn belgileńiz.
Foto, karta, basylym nemese naqty belgilenggen estelik qosyńyz.
Belgilenggen nuktége qaita baryp, ózgeristi ýaqyt boıynsha kórýge kómektesińiz.
Material qolmen tekseriledi. Kartaǵa tek qaýipsiz aşyq nusqa engiziledi.
Baqylaý kóringen nárseni tirkedi. Quqyqtyq qorytyndyny quzyretti organ jasaıdy.
08 / ALMA Monitor
Ázirlenýde
ALMA kóringen nárseni tirkep, materialdy salystyrýǵa jáne tekserýdi suraýǵa kómektesedi. Quqyqtyq baǵany tek quzyretti organ beredi.
10 / Negizi ne
1931–1986 jıldardaǵy qala sheshimderi, ǵylymi basylymdar jáne aýdaruashylyq esepter.
Qújattar ne kórsetedi
Faktiler
1931
№20 qauly jemis jáne sándik aǵashtardy ruqsatsyz kesýge nemese túbirimen jūlýǵa tııym saldy.7
Алматы
1955 jylǵy derekkóz Almaty ataýyn alma óńiri dep túsindiredi jáne ony jabajy alma toǵailarymen baýlanystyrady.1
Генофонд
Almaty toǵailary mádeni alma men genetıkalyq álýandilyqtyń mańyzdy deregi retinde sipattaldy.1
650–1600 м
1957 jylǵy basylym «Tarly dý» baqtaryn birneshe biyiktik beldeýinde ornalastyrdy.4
+30 дней
1500 metrde qulpyınaı 700 metrge qaraǵanda shamamen 30 kún keıin pisti.4
25,4 тыс.
1961 jyly kóshéttik bir gektarda 18 mıń josparǵa qarsy 25,4 mıń eki jasty alma kóshétin ósirdi.32
3 подвоя
Teleítamyr úshin jabajy alma, Qytaı almasy jáne Nedzvetski almasy qoldanyldy.32
1937
Onyń mindeti jemis-jidek dákilderin engizý, zertteý jáne jergilikti selekcııa boldy.5
1800 + 500 + 770 + 365
1969 jylǵy buklette 1800-den astam alma, 500 almúrt, 770 súıekti jemis jáne 365 jidek sorty kórsetildi.5
>36 000
Buklet 14 alma sortyn, úsh almúrt sortyn jáne alti qulpyınaı sortyn sipattadı.5
>2000 га
1986 jylǵy basylym 2000 gektardan astam jemis-jidek egisin, onyń jartysy Almaty Aporty ekenin habarlady.6
900 га / 150 км
Derekkóz 900 gektar terassalanǵan betkeı men 150 km-dan astam terassany sipattaydy.6
1000 из 2000 га
Qayta jańǵyrtý bastalǵanǵa deiin egisterdiń jartysynan kóbi nashar kúıde boldy.6
Túp nusqalar

Kesýge ruqsat jáne kútip-baǵý mindetteri.

Qala, tau etegi jáne saı arqyly marshrut.

Ataýdyń jabajy alma toǵailarymen baýlanisy.

Shyǵý tegi, selekcııa jáne toǵailardyń azayýy.

Dákilderdi biyiktikke ornalastyrý sızbasy.

Eki biyiktikte qulpyınaıdyń písýi.

Kóshéttiktiń naqty nátijesi jáne jospar.

Kóshéttiktegi jabajy alma men Nedzvetski almasy.

Jemis-jidek dákilderiniń sort úlgileri.

Selekcııaǵa arnalǵan 36 mıńnan astam ósimdik.

Jemis-jidek egisteriniń aýdany.

Tau betkeıindegi terassalar men egister.

Qayta qurýǵa deiingi baq kúıi.
Dáieksóz
Платонов, Ю. Г. От яблоневых садов Алма-Аты до вечных снегов: краеведческая экскурсия. Алма-Ата, 67–68 (1955).
Duan, N. et al. Genome re-sequencing reveals the history of apple and supports a two-stage model for fruit enlargement. Nature Communications 8, 249 (2017).
Tegtmeier, R. et al. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective. review article (2024).
Скрипникова, О. & Шихматов, Б. Сады колхоза «Горный гигант». Алма-Ата, 6, 8 (1957).
Помологический сад. Алма-Ата, 2, 4 (1969).
Демченко, И. М. Садоводство на горных склонах. Алма-Ата, 3, 10–12, 20–21 (1986).
Алма-Атинский городской Совет Об охране садов в гор. Алма-Ата и его районах. Советская степь 1 (18 апреля 1931).
Сайлыбаев, Е. Р. Алматинские сады. Проблемы и перспективы развития уникального культурного ландшафта. авторское исследование (2024).
Правительство Республики Казахстан О Генеральном плане города Алматы. постановление № 349 (3 мая 2023).
ALMA Публичная геоинформационная выборка: сады и территории общественного контроля. версия 2025-1 (2025).
Sputnik Казахстан Новый поворот появился в деле о разграбленных яблоневых садах Алматы. новостной материал (1 ноября 2019).
Хабар Вырубка яблоневых садов в Алматы продолжается. телевизионный репортаж (6 апреля 2022).
Информбюро 31 Коттеджи на месте яблоневых садов: общественники просят остановить застройку предгорий. телевизионный репортаж (15 ноября 2022).
Хабар Яблоко раздора: в Алматы вырубают уникальные яблоневые сады. архивная ссылка уточняется.
Первый канал Евразия Крадут чернозем и уничтожают яблоневые сады в Алматы. телевизионный репортаж (25 апреля 2023).
ORDA «Мечта» разбилась вдребезги. репортаж (13 марта 2024).
Astana TV Сохранить заброшенный яблоневый сад просят жители Алматы. новостной материал (19 марта 2024).
Kazakhstan Today Алматинцы требуют сохранить яблоневые сады как уникальный культурный ландшафт. интервью (18 сентября 2024).
AlmaLife Яблоневые сады Алматы. Не всё потеряно?. публикация (18 сентября 2024).
ORDA Экоактивисты Алматы пытаются спасти яблоневые сады. репортаж (19 сентября 2024).
Informburo.kz Вернуть апорт, или Как яблоневые сады могут спасти Алматы от смога. публикация (19 сентября 2024).
IAPN / AIPN.KZ Яблоневые сады Алматы: что от них осталось и как можно спасти. публикация (20 сентября 2024).
Tengrinews Как алматинцы борются за яблоневые сады. фоторепортаж (30 сентября 2024).
Первый канал Евразия Алматинский Апорт. Как выживает официальный казахстанский бренд?. телевизионный репортаж (6 октября 2024).
Казахстанская правда Кто остановит атаку застройщиков на фруктовые сады Алматы?. публикация (15 октября 2024).
CMN.KZ Яблоневые сады в Алматы возвращают в госфонд — управление земельных ресурсов. публикация (31 октября 2024).
Asmuth, T. Mit dem Ur-Apfel in die Zukunft. brand eins (1 декабря 2024).
BES.media Яблоневые сады в Ерменсае станут частью Иле-Алатауского нацпарка. публикация (17 декабря 2024).
Базарбек, Б. О садах в Ремизовке. публичное выступление (10 января 2025).
Asmuth, T. Die Zukunft des Apfels. точная публикация и ссылка уточняются.
ALMA ALMA Agrocooperation First Catalog. версия 1.0, 131 запись (2026).
Марков, Н. Выращивание плодовых саженцев в совхозе «Горный садовод». Алма-Ата, 4, 6 (1962).
Keńestik basylymdar — úlgi emes, kúá. Jetistikterdi májbúrli ūjymdastyrý men 1930-jyldardyń qasiretinen bólek qarastyrýǵa bolmaıdy.

11 / ALMA ne úshin
ALMA baqylaýdy, kartany jáne derekkózdi baýlanystyrady. Sońǵy qorytyndy quzyretti organda qalady.
monitor@alma.eco ↗ALMA úlesi

SDG 11
Baq kartasy, muǵat jáne turǵyndar qatysýy.

SDG 15
Baqtar, tau etegi jáne landshaft ózgerisin baqylaý.

SDG 16
Tekseriletin jazbalar, derekkózder jáne qaýipsiz tekserý ótinishteri.

SDG 17
Erіktіler, zertteýshiler, agrokooperacııa jáne aşyq katalog.
ALMA-nyń tańdalǵan SDG nysandaryna jobalyq úlesi. Bul sertıfıkat nemese BҰҰ-nıń resmi málimdemesi emes.