Almaty · alma landshaftynan ósken qala

Almaty baqtary

Qala alma aǵashtarynyń arasynda ósti. Endi onıń tarihy men joǵalýyn bir kartadan kórýge bolady.

Muǵat, qoǵamdyq baqylaý jáne tekserýge bolatyn is-äreketter.

Kartany ashý
Almaty orchards
Almaty tau etegi, 2024 jylǵy kóktem

01 / Alma óńiri

Jabajy almadan qalaǵa deiin

Almaty ataýy jabajy alma toǵailarymen baýlanysty. Sievers alma aǵashy mädeni almanyń basty ata-teginiń biri.123

01

Alma aǵashy

Jergilikti túr jáne tirі genetıkalyq mura.

02

Betkei

Biyiktik, sý jäne jer beti jemistiń ırǵaǵyn belgiledi.

03

Bіlіm

Jinaqtar men kóshéttikter jergilikti baǵbanşylyq bіlіmin qalyptastyrdy.

04

Qala

Baqtar bezendiru emes, infraqurylym boldy.

02 / Landshaft

Baqtar juiе boldy

Biyiktik, sý, terasa, kóshéttik jäne birneshe urpaqtyń eńbegi.

1931

Aǵashtardy qorǵaý qajet boldy

Qala kesýge ruqsat berýdi jäne bar aǵashtardy kútip-baǵýdy talap etti.

1937

Pomologıialyq baq quryldy

Sorttar jinalyp, synaldy jäne jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeldi.

1950–1960 jyl

Baqtar türli biyiktikte ornalasty

Egister men písu merzimi tau etegi boıynsha bólingen.

1980 jyl

Baq infraqurylymǵa aınaldy

Qújattar 2 000 gektardan asa baq pen 150 km terasany sipattaıdy.

Almaty orchards and mountains

Baq jer, sý, bilim jáne eńbek baýlanystarymen ūstалады. Bir bóligi joǵalsa, bútin landshaft ózgeredi.

Orchard path

03 / Ne ózgerýi kerek

Baqtardy qala josparyna qaita engizu

Basty qadam — tügendey jazba: ne qaldy, ne joǵaldy jäne neni resmi tekserý qajet. Jer maqsaty men jer tarihy bastapqy qújattarmen tekseriledi.89

Jer maqsatynyń ózgerisi men jerdiń shyǵý tarihy resmi qújattarmen bólek tekserýdi qajet etedi.

Negizgi qaǵida

Baq baq bolyp qaluı kerek. Turizm baǵbanşylyqty qoldaı alady, biraq ony almastra almaıdy.

04 / Eriktíler úlesi

Adamdar kózden tas qala jazdaǵandy kórdi

Baqylaýshylar tau etegin aralap, tirі egisterdi jáne nazar qajet oryndardy belgiledi. Olardyń eńbegi ortaq kartaǵa aınaldy.

2 488,28ga jemis egisteri2025 jyly tirkeldi
726,09ga joǵalǵan baqtar2014–2024 jyldar
1 149,44ga qoǵamdyq baqylaýdajumys konturlary
127,62ga: sot sheshimi memleketke qaıtarýdy qaraıdyoryndalýy tekserilýde

Qatparlar

Jeke jáne kadastr derekteri joq

Karta — baqylaý nátijesi; kadastr nemese quqyqtyq baǵa emes.

Aýdandar

tirkeldi joǵaldy
Bostandyqjoǵaldy 39,5%
378.37 га
246.68 га
Medeýjoǵaldy 21,8%
1,426 га
398.5 га
Naýryzbaijoǵaldy 10,6%
683.91 га
80.91 га
Úles ár aýdandaǵy tirkengen egister men joǵalǵan baq aýdanynyń qosyndysyna qatıstı esepteledi.

Signaldar

52 baqylaý
Qurylys
24
Qaldyq
10
Aǵash joǵalýy
8
Sanatsyz
6
Sý lastanýy
2
Topyraq zardaby
2
Tek jıyntyqtalǵan derekter. Bel sendі jaǵdaılardyń naqty koordınattary jariyalanbaıdy.
Ádisteme

Karta qoǵamdyq baqylaý nátijesimen quraldy. 2025 jyly qatysýshylar jemis egisteri men nazar qajet aumaqty tirkedi; nátijeler GIS-te júıelendi, aýdandar kontur boıynsha esepteledi.10

05 / Adamdar beıjayı qalmady

Baqtar qoǵamdyq másele boldy

Turǵyndar, jurnalister jáne zertteýshiler baqtardy qaita kóriniske ákelі — jeke oryndardan tau eteginiń bolaşaǵyna deiin.

2022Информбюро 31

Baq ornyna kottedj: belsendiler tau etegindegi qurylysty toqtatýdy suraıdy13

Derekkózdi ashý ↗
год уточняетсяХабар

Dáý almasy: birgeı baqtar kesilýde14

Silteme anyqtalýda
2023Первый канал Евразия

Almatyda qara topyraq ūrlanyp, alma baqtary jоıylyp jatyr15

Derekkózdi ashý ↗
2024Первый канал Евразия

Almaty Aporty: Qazaqstannyń resmi brandy qalaı saqtalýda24

Derekkózdi ashý ↗
2024Казахстанская правда

Almaty jemis baqtaryna qurylysshylardyń qysymyn kim toqtatady?25

Derekkózdi ashý ↗
2025Публичное выступление

Májelis deputaty Baqytjan Bazarbek Remizovka baqtary turaly29

Derekkózdi ashý ↗
источник уточняетсяTobias Asmuth

Almanyń bolaşaǵy30

Silteme anyqtalýda

Jinaqqa derekkózder tızımindegi 20 BAQ materialiń bárі engizildi. BAQ hronologıa men qoǵamdyq mátindi kórsetedi; quqyqtyq qorytyndyǵa bastapqy qújattar qajet.

06 / Ne isteý kerek

Baqty tútas saqtaý

Basty sheshim — baqtardy tiri aýdaruashylyq jáne mádeni landshaft retinde qaraý.8

01

Tügendeý

Qalǵan egisterdi, joǵalǵan baqtardy jáne tekserý qajet jerde kartaǵa engizu.

02

Josparlaý

Baq aımaǵyn qurylys qorı emes, tiri landshaft retinde josparǵa engizu.

03

Quqyqtyq qorǵanys

Jer paýdalanylýy men sheshimder tarihyn resmi qújattarmen tekserý.

04

Tiri ekonomika

Kóshéttikti, baqty, óńdeýdi jáne satýdy jalǵastyrý. Turizm — qosymsha, almastyrýshy emes.

07 / Qatysu

Bir is-äreketti tańdańyz

Baq shynjyryndaǵy qatysýshyny tabyńyz nemese baqylaýdy qosyńyz.

Aşyq anyqtamalyq

ALMA Agrocooperation

Baǵbannar, kóshéttikter, mamandar, óńdeý jáne satý arnalary bir katalogta.31

  1. Baq
  2. Baǵbanshy
  3. Ónim
  4. Óńdeý
  5. Qala
  6. Tūtynýshy

Jemis aǵashtan adamǵa jetkenge deiin baq tiri bolady.

01

Baqlar men fermerler

10 qatysýshy: 17,5 ga otbaslyq baqtan 400 gektardan asatyn sharýashylyqqa deiin.

02

Kóshéttikter

Bes kóshéttik alma, almúrt, shıe sekildi jemis dákilderin usynady.

03

Agronomdar

Topyraq, qorektendiru, ósimdikti qorǵaý jáne dıagnostıka boıynsha 19 mamán.

04

Óńdeý

On kásiporyn: sý, sірke suı, pyure, koncentrattar jáne basqa jergilikti ónim.

05

Naryq jáne HoReCa

Jergilikti ónimmen jumys isteıtın 37 satý arnası men eki meıramhana.

06

Ǵylym jáne bilim

Topyraq, sý, ósimdik, selekcııa jáne qorǵaý boıynsha 17 institut pen laboratorııa.

07

Qauymdastyqtar men qordar

Kooperacııa, erіktіlik, oqytý jáne jobalardy qoldaý boıynsha 14 ūıym men bastama.

08

Resurstar men qoldaý

Sýǵarý, sý, tyńaıtkyshtar, jabdyq, sertıfıkat jáne qarjy úshin 39 ūıym.

Naqty qatysýshy qajet pe?

Katalogty ashyp, mindetti qaraıym sózben sipattańyz.

Dala baqylaýy

ALMA tapsyrmalary

Kúni men shamamen orny kórsetilgen foto oryndy ýaqyt boıynsha salystyrýǵa kómektesedi.

015 min

Baq bar

Qoljetimdi jerden jemis aǵashtaryn tirkéńiz.

025–7 min

Baq jaǵdaıy

Saraptamalyq qorytyndysyz kórinetin jaǵdaıdy túsirińiz.

037–10 min

Ne ózgerdi?

Oryndy burynǵy foto nemese baqylaýmen salystyryńyz.

045–7 min

Ózgeris izderi

Jer jymystaryn, qorshaýdy, qurylysty nemese aǵash joǵalýyn belgileńiz.

05Asyqpaı

Oryn tarihy

Foto, karta, basylym nemese naqty belgilenggen estelik qosyńyz.

067–10 min

Qaıta tekserińiz

Belgilenggen nuktége qaita baryp, ózgeristi ýaqyt boıynsha kórýge kómektesińiz.

Foto + kúni + shamamen oryn

Material qolmen tekseriledi. Kartaǵa tek qaýipsiz aşyq nusqa engiziledi.

Baqylaý jiberý
Áýeli qaýipsizdik
  • Jabyq aumaqqa kirmeńiz jáne qorshaýdan ótpeńiz.
  • Adamdardy jaqynnan túsirmeńiz jáne daýǵa aralasmańyz.
  • Kadr úshin jolǵa, tehnikaga, ótke, betkeıge nemese qurylysqa jaqyndamańyz.

Baqylaý kóringen nárseni tirkedi. Quqyqtyq qorytyndyny quzyretti organ jasaıdy.

08 / ALMA Monitor

Ázirlenýde

ALMA Monitor

Foto, oryn, ýaqyt jáne derekkóz birge saqtalatyn qoǵamdyq baqylaý.

ALMA Monitor ashý
Baqylańyz, aiıptamańyz

ALMA kóringen nárseni tirkep, materialdy salystyrýǵa jáne tekserýdi suraýǵa kómektesedi. Quqyqtyq baǵany tek quzyretti organ beredi.

10 / Negizi ne

Ańyz emes, qújat

1931–1986 jıldardaǵy qala sheshimderi, ǵylymi basylymdar jáne aýdaruashylyq esepter.

Qújattar ne kórsetedi

Baqtar qala deńgeıindegi landshaft boldy.6

Muǵat onyń bólikterin kórsetip, salystyrýǵa nukteler beredi.
1931–1986muǵat kezengi
10muǵat derekkózderi
13tekseriletin fakt
13salystyratyn bet

Faktiler

Qújattar neni rastaydy

1931

Kesýge tek ruqsatpen

№20 qauly jemis jáne sándik aǵashtardy ruqsatsyz kesýge nemese túbirimen jūlýǵa tııym saldy.7

Алматы

Almaty ataýy jabajy almamen baýlanysty

1955 jylǵy derekkóz Almaty ataýyn alma óńiri dep túsindiredi jáne ony jabajy alma toǵailarymen baýlanystyrady.1

Генофонд

Jabajy alma — selekcııaǵa material

Almaty toǵailary mádeni alma men genetıkalyq álýandilyqtyń mańyzdy deregi retinde sipattaldy.1

650–1600 м

Baqtar 650–1600 metr arasynda

1957 jylǵy basylym «Tarly dý» baqtaryn birneshe biyiktik beldeýinde ornalastyrdy.4

+30 дней

Biyiktik pısýdi bir aıǵa jyljytady

1500 metrde qulpyınaı 700 metrge qaraǵanda shamamen 30 kún keıin pisti.4

25,4 тыс.

Gektaryna 25,4 mıń kóshét

1961 jyly kóshéttik bir gektarda 18 mıń josparǵa qarsy 25,4 mıń eki jasty alma kóshétin ósirdi.32

3 подвоя

Jergilikti jabajy túrler teleítamyr boldy

Teleítamyr úshin jabajy alma, Qytaı almasy jáne Nedzvetski almasy qoldanyldy.32

1937

Pomologıialyq baq: jinaq jáne selekcııa

Onyń mindeti jemis-jidek dákilderin engizý, zertteý jáne jergilikti selekcııa boldy.5

1800 + 500 + 770 + 365

Mıńdaǵan sort úlgileri

1969 jylǵy buklette 1800-den astam alma, 500 almúrt, 770 súıekti jemis jáne 365 jidek sorty kórsetildi.5

>36 000

36 mıńnan astam gibrıd ósimdik

Buklet 14 alma sortyn, úsh almúrt sortyn jáne alti qulpyınaı sortyn sipattadı.5

>2000 га

2000 gektardan astam

1986 jylǵy basylym 2000 gektardan astam jemis-jidek egisin, onyń jartysy Almaty Aporty ekenin habarlady.6

900 га / 150 км

900 ga betkei, 150 km terassa

Derekkóz 900 gektar terassalanǵan betkeı men 150 km-dan astam terassany sipattaydy.6

1000 из 2000 га

Kólem qūldıraýdan qorǵamady

Qayta jańǵyrtý bastalǵanǵa deiin egisterdiń jartysynan kóbi nashar kúıde boldy.6

Dáieksóz

Derekkózder

  1. 1

    Платонов, Ю. Г. От яблоневых садов Алма-Аты до вечных снегов: краеведческая экскурсия. Алма-Ата, 67–68 (1955).

  2. 2

    Duan, N. et al. Genome re-sequencing reveals the history of apple and supports a two-stage model for fruit enlargement. Nature Communications 8, 249 (2017).

  3. 3

    Tegtmeier, R. et al. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective. review article (2024).

  4. 4

    Скрипникова, О. & Шихматов, Б. Сады колхоза «Горный гигант». Алма-Ата, 6, 8 (1957).

  5. 5

    Помологический сад. Алма-Ата, 2, 4 (1969).

  6. 6

    Демченко, И. М. Садоводство на горных склонах. Алма-Ата, 3, 10–12, 20–21 (1986).

  7. 7

    Алма-Атинский городской Совет Об охране садов в гор. Алма-Ата и его районах. Советская степь 1 (18 апреля 1931).

  8. 8

    Сайлыбаев, Е. Р. Алматинские сады. Проблемы и перспективы развития уникального культурного ландшафта. авторское исследование (2024).

  9. 9

    Правительство Республики Казахстан О Генеральном плане города Алматы. постановление № 349 (3 мая 2023).

  10. 10

    ALMA Публичная геоинформационная выборка: сады и территории общественного контроля. версия 2025-1 (2025).

  11. 11

    Sputnik Казахстан Новый поворот появился в деле о разграбленных яблоневых садах Алматы. новостной материал (1 ноября 2019).

  12. 12

    Хабар Вырубка яблоневых садов в Алматы продолжается. телевизионный репортаж (6 апреля 2022).

  13. 13

    Информбюро 31 Коттеджи на месте яблоневых садов: общественники просят остановить застройку предгорий. телевизионный репортаж (15 ноября 2022).

  14. 14

    Хабар Яблоко раздора: в Алматы вырубают уникальные яблоневые сады. архивная ссылка уточняется.

  15. 15

    Первый канал Евразия Крадут чернозем и уничтожают яблоневые сады в Алматы. телевизионный репортаж (25 апреля 2023).

  16. 16

    ORDA «Мечта» разбилась вдребезги. репортаж (13 марта 2024).

  17. 17

    Astana TV Сохранить заброшенный яблоневый сад просят жители Алматы. новостной материал (19 марта 2024).

  18. 18

    Kazakhstan Today Алматинцы требуют сохранить яблоневые сады как уникальный культурный ландшафт. интервью (18 сентября 2024).

  19. 19

    AlmaLife Яблоневые сады Алматы. Не всё потеряно?. публикация (18 сентября 2024).

  20. 20

    ORDA Экоактивисты Алматы пытаются спасти яблоневые сады. репортаж (19 сентября 2024).

  21. 21

    Informburo.kz Вернуть апорт, или Как яблоневые сады могут спасти Алматы от смога. публикация (19 сентября 2024).

  22. 22

    IAPN / AIPN.KZ Яблоневые сады Алматы: что от них осталось и как можно спасти. публикация (20 сентября 2024).

  23. 23

    Tengrinews Как алматинцы борются за яблоневые сады. фоторепортаж (30 сентября 2024).

  24. 24

    Первый канал Евразия Алматинский Апорт. Как выживает официальный казахстанский бренд?. телевизионный репортаж (6 октября 2024).

  25. 25

    Казахстанская правда Кто остановит атаку застройщиков на фруктовые сады Алматы?. публикация (15 октября 2024).

  26. 26

    CMN.KZ Яблоневые сады в Алматы возвращают в госфонд — управление земельных ресурсов. публикация (31 октября 2024).

  27. 27

    Asmuth, T. Mit dem Ur-Apfel in die Zukunft. brand eins (1 декабря 2024).

  28. 28

    BES.media Яблоневые сады в Ерменсае станут частью Иле-Алатауского нацпарка. публикация (17 декабря 2024).

  29. 29

    Базарбек, Б. О садах в Ремизовке. публичное выступление (10 января 2025).

  30. 30

    Asmuth, T. Die Zukunft des Apfels. точная публикация и ссылка уточняются.

  31. 31

    ALMA ALMA Agrocooperation First Catalog. версия 1.0, 131 запись (2026).

  32. 32

    Марков, Н. Выращивание плодовых саженцев в совхозе «Горный садовод». Алма-Ата, 4, 6 (1962).

Nostalgiıasız

Keńestik basylymdar — úlgi emes, kúá. Jetistikterdi májbúrli ūjymdastyrý men 1930-jyldardyń qasiretinen bólek qarastyrýǵa bolmaıdy.

Bird in Almaty foothills

11 / ALMA ne úshin

Tirký. Salystyrý. Tekserýdi suraý.

ALMA baqylaýdy, kartany jáne derekkózdi baýlanystyrady. Sońǵy qorytyndy quzyretti organda qalady.

monitor@alma.eco

ALMA úlesi

ALMA and SDG

Qoǵamdyq baqylaý, karta, aşyq aqparat jáne yntymaqtaqtyq.
SDG 11: Turaqty qalalar men qauymdastyqtar

SDG 11

Turaqty qalalar men qauymdastyqtar

  • 11.3 — qatysymdy josparlaý
  • 11.4 — mádeni jáne tabiǵi mūrany qorǵaý
  • 11.a — qala, qala mańy jáne aýdandyq aumaqty baýlanystyrý

Baq kartasy, muǵat jáne turǵyndar qatysýy.

SDG 15: Qurǵaqtyqtaǵy ómir

SDG 15

Qurǵaqtyqtaǵy ómir

  • 15.1 — qūryqtyq ekosistemalardy saqtaý
  • 15.4 — taý ekosistemalardy qorǵaý
  • 15.5 — bioálýandilyqty saqtaý
  • 15.9 — tabiǵatty josparǵa engizu

Baqtar, tau etegi jáne landshaft ózgerisin baqylaý.

SDG 16: Beybitshilik, ádilet jáne tiimdi instituttar

SDG 16

Beybitshilik, ádilet jáne tiimdi instituttar

  • 16.6 — esep beretin, aşyq instituttar
  • 16.7 — qatysymdy sheshim qabyldaý
  • 16.10 — qoǵamdyq aqparatqa qoljetim

Tekseriletin jazbalar, derekkózder jáne qaýipsiz tekserý ótinishteri.

SDG 17: Maqsattar úshin áriptestik

SDG 17

Maqsattar úshin áriptestik

  • 17.17 — qoǵam, ǵylym, memleket jáne biznes arasyndaǵy yntymaqtaqtyq
  • 17.18 — sapaly, qoljetimdi jáne senimdi derekter

Erіktіler, zertteýshiler, agrokooperacııa jáne aşyq katalog.

ALMA-nyń tańdalǵan SDG nysandaryna jobalyq úlesi. Bul sertıfıkat nemese BҰҰ-nıń resmi málimdemesi emes.